Cartref > Tirweddau Hanesyddol > Tywi >

189 LLANARTHNE

CYFEIRNOD GRID: SN 526199
ARWYNEBEDD MEWN HECTARAU: 244.30

Cefndir Hanesyddol
Ardal fach o amgylch anheddiad cnewyllol Llanarthne, sydd fwy neu lai yn gydamserol ag ardal a leolid o fewn cwmwd Iscennen ond a oedd yn eiddo i Esgobion Tyddewi, yn l pob tebyg o ganlyniad i grant a roddwyd cyn y Goresgyniad. Mae enwau caeau yn union i'r de-orllewin o'r pentref sy'n cynnwys yr elfennau Henllan a Llandre yn awgrymu bod clas-eglwys yn yr ardal, a nodwyd l cnwd hirsgwar sy'n perthyn i olynydd diweddarach. Mae'n bosibl mai'r eglwys hon, neu'r eglwys bresennol sydd wedi'i chysegru i Dewi Sant, yw'r 'Llanadneu' y cyfeirir ati fel un o eglwysi 'Dewi' yn y gerdd 'Cerdd i Dewi' a luniwyd gan Gwynfardd Brycheiniog yn y 12fed ganrif (Ludlow 1998). Nid oedd eglwys Dewi Sant yn eglwys blwyf yn ystod y cofnod cyn y Goresgyniad. Roedd yn eiddo i'r Esgob fel un o brebendau'r eglwys golegaidd yn Aberhonddu, ac fe'i neilltuwyd ar gyfer Prior yr Ysbytywyr yn Lloegr gan Esgob Thomas Bek ym 1290 (Ludlow 1998). Parhaodd Iscennen, yn wahanol i weddill Cantref Bychan lle'r oedd wedi'i leoli, i fod yn annibynnol mewn enw tan 1284 (Rees 1953, xv-xvi), a chadwyd systemau brodorol o ddeiliadaeth. Felly mae'n debyg bod yr anheddiad cnewyllol presennol, sy'n anffurfiol ac yn eithaf gwasgaredig, yn perthyn i'r cyfnod l-Ganoloesol a dim ond rhyw 10 annedd a ddarlunnir ar fap degwm Llanarthne o 1848. Yn hanner gorllewinol yr ardal lleolir tair fferm yn dwyn yr enw 'Bremenda' sy'n cynrychioli daliad mwy o faint a dorrwyd i fyny. Ymddengys i hyn ddigwydd rhwng 1697 a 1789 pan oedd ym meddiant ystad Gelli Aur (Jones 1987, 13). Efallai mai'r ystad sy'n gyfrifol am y patrwm presennol o gaeau rheolaidd mawr sy'n dyddio yn l pob tebyg o'r 18fed ganrif. i prif linell reilffordd Gorllewin Cymru'r LNWR trwy'r ardal ers llawer dydd, ac roedd gorsaf yn Llanarthne. Fe'i hagorwyd, fel 'Llinell Dyffryn Tywi', gan Gwmni Rheilffordd a Dociau Llanelli ym 1855 (Gabb, 1977, 76), a symbylodd ragor o ddatblygu, er bod tafarn y Golden Grove Arms wedi'i sefydlu eisoes o dan nawdd yr ystad. Mae datblygu ar raddfa fach wedi parhau hyd at ddiwedd yr 20fed ganrif.

Map a atgynhyrchwyd o fap yr OS gyda chaniatad yr Arolwg Ordnans ar ran Rheolwr Llyfrfa Ei Mawrhydi, Hawlfraint y Goron 2001. Cedwir pob hawl. Byddai ei atgynhyrchu heb ganiatad yn torri Hawlfraint y Goron a gall hynny arwain at erlyniad neu achos sifil. Rhif y drwydded: GD272221

Disgrifiad ac elfennau hanfodol y dirwedd hanesyddol
Lleolir pentref ac ardal dirwedd hanesyddol Llanarthne ar deras sy'n graddol ddisgyn ar ochr ddeheuol Afon Tywi. Mae ymyl ogleddol yr ardal yn gorwedd ar lefel o 20 m, ychydig o fetrau yn unig uwchben gorlifdir Afon Tywi, tra bod y ffin ddeheuol, yn erbyn llethr serth y dyffryn yn codi i uchder o 30 m - 40 m. Mae'r ardal wedi'i chanoli ar bentref Llanarthne. Mae elfennau hanesyddol y pentref erbyn hyn yn cynnwys yr eglwys Ganoloesol a dau dafarn yn dyddio o'r 19eg ganrif. O amgylch y craidd hanesyddol ceir datblygiadau tai a godwyd ar l y rhyfel, ar ddiwedd yr 20fed ganrif yn bennaf ac mewn amrywiaeth o ddulliau a deunyddiau, ac mae hyn yn cynnwys ystad o dai cyngor. Saif y pentref mewn tirwedd, sy'n perthyn i'r 18fed ganrif yn l pob tebyg, sy'n cynnwys caeau canolig-mawr o borfa fras wedi'i gwella a ffermydd gwasgaredig. Mae cloddiau pridd gwrychoedd ar eu pennau i'w gweld ym mhob man. Mae'r gwrychoedd mewn cyflwr da, a cheir coed nodweddiadol yn tyfu mewn llawer ohonynt. Nid oes fawr ddim coetir. Lleolir chwarel nas defnyddir i'r gorllewin o'r ardal hon. Mae'r B4300 a llinell reilffordd adawedig y LNWR yn rhedeg trwy'r ardal.

Cynrychiolir yr archeoleg a gofnodwyd gan safle'r clas/capel ac eglwys bresennol Dewi sant, sy'n rhestredig Gradd B. Mae hefyd faen hir posibl o'r Oes Efydd, ffynnon sanctaidd bosibl, safle melin bannu ac odyn bosibl.

Mae nifer o adeiladau nodweddiadol, gan gynnwys gefail restredig Gradd II. Mae Bremenda-ucha, Bremenda-ganol a Bremenda-issa ynn 'ffermdai helaeth o'r math gorau', a newidiwyd lawer yng nghanol y 19eg ganrif (Jones 1987, 13). Yn gyffredinol mae'r ffermdai wedi'u hadeiladu o gerrig ac iddynt doeau llechi a dau lawr; maent yn dyddio o ddiwedd y 18fed ganrif a'r 19eg ganrif, ac maent yn y traddodiad Sioraidd boneddigaidd yn hytrach na'r traddodiad brodorol, er bod enghreifftiau o ffermdai yn y traddodiad brodorol i'w cael. Ar ffermydd mwy o faint mae yna duedd i'r tai allan o gerrig sy'n dyddio o'r 19eg ganrif fod wedi'u cynllunio'n ffurfiol, ond nid yw'r duedd hon mor gryf ar ffermydd llai o faint . Mae gan y mwyafrif o ffermydd adeiladau fferm modern mawr. Mae adeiladau eraill yn cynnwys pont, dau dafarn a dau gapel. Mae'r orsaf reilffordd wedi mynd.

Nid yw'n hawdd diffinio ardal dirwedd hanesyddol Llanarthne am ei bod yn rhannu llawer o elfennau tirwedd hanesyddol 'i chymdogion. Fodd bynnag, i'r de mae llethr serth a choediog dyffryn Tywi yn darparu border gweddol bendant rhwng yr ardal hon a'i chymdogion. I'r gogledd mae gorlifdir Afon Tywi yn debyg iawn i'r ardal ar lawer cyfrif. Yn y fan hon ceir ardal drawsnewidiol yn hytrach na border pendant.

 

 

 

 

 

 

[cliciwch am rhestr y pynciau os nad yw'n bresennol]