Cartref > Tirweddau Hanesyddol > Tywi >

192 LLANGATHEN CYFEIRNOD

GRID: SN 575217
ARWYNEBEDD MEWN HECTARAU: 418.20

Cefndir Hanesyddol
Ardal dirwedd gryno ar ochr ogleddol Afon Tywi lle y bu pobl yn byw ers o leiaf yr Oes Haearn, a lle y mae bob amser wedi bod o leiaf un daliad o statws uchel. Lleolir yr ardal rhwng yr afon a'r ffordd Rufeinig trwy Ddyffryn Tywi (gweler Ardal 191), ac yn edrych drosti mae Bryn Grongaer a'i fryngaer fawr o'r Oes Haearn, a oedd o bosibl yn ganolbwynt i diriogaeth fawr a ymestynnai dros Ardal 192 i gyd a'r tu hwnt. Yn ystod y cyfnod hanesyddol lleolid y rhan fwyaf o'r ardal o fewn hanner deheuol cwmwd, ac yn ddiweddarach gantref, Cetheiniog (Rees 1932), a ddelid o arglwyddiaeth Gymreig annibynnol Cantref Mawr nes i Sir Gaerfyrddin gael ei sefydlu ym 1284. Mae'n bosibl bod y fryngaer wedi parhau i ddylanwadu ar fri a phatrymau deiliadaeth i mewn i gyfnod yr Oesoedd Canol. Mae'n bosibl i Arglwyddiaeth Ganoloesol Allt-y-gaer, a oedd wedi'i chanoli yng Nghwm Agol i'r de o Fryn Grongaer, ddatblygu o ystad a sefydlwyd cyn y Goresgyniad a ddelid fel maerdref neu o dan ddeiliadaeth debyg, neu ddeiliadaeth gymunedol (Owen 1892). Lleolid ail safle Canoloesol uchel ei statws, a fu'n eiddo i ystad Gelli Aur yn ddiweddarach, yng Nghilsan i'r dwyrain (Jones 1987, 2). Mae'n bosibl bod Berllan-dywyll gerllaw yn perthyn i'r Oesoedd Canol hefyd (Jones 1987, 8). Ar ben hynny mae'r ardal yn cynnwys eglwys Cathen Sant, sef Llangathen, a sefydlwyd o bosibl cyn y Goresgyniad (Ludlow 1998); yr eglwys hon yw canolbwynt plwyf mawr o gryn bwysigrwydd, fel yr adlewyrchir yn ei maint, er nad oes anheddiad cnewyllol sylweddol yn gysylltiedig hi. Erbyn diwedd yr Oesoedd Canol, fodd bynnag, sefydlasid annedd arall uchel ei statws yn Aberglasney yn union i'r dwyrain o'r eglwys (Jones 1987, 2). Fe'i trosglwyddwyd i'r Esgob Rudd o Dyddewi tua 1600 ac yn ddiweddarach bu'n gartref i'r teulu Dyer, y cyfansoddodd un ohonynt, sef John Dyer, ei gerdd enwog 'Grongar Hill', enghraifft gynnar o gerdd yn dathlu pethau Rhamantus, ym 1726 (Andrews 1989, 79). Mae ardal fach o dirlun parcdir yn gysylltiedig Th Aberglasney, ac ailfodelwyd yr ardal o amgylch Cilsan yn l egwyddorion 'boneddigaidd'. Mae'r ffaith bod y caeau canolig-mawr eu maint yng ngweddill Ardal 192 yn gymharol reolaidd yn awgrymu iddynt gael eu hamgu yn yr 16eg ganrif a'r 17eg ganrif. Datblygodd pentref Llangathen o dan nawdd y teulu Phillipse o Aberglasney yn ystod y 19eg ganrif. Mae'n dal i fod yn fach, er gwaethaf yr ystad a ddatblygwyd ar ddiwedd yr 20fed ganrif.

Map a atgynhyrchwyd o fap yr OS gyda chaniatad yr Arolwg Ordnans ar ran Rheolwr Llyfrfa Ei Mawrhydi, Hawlfraint y Goron 2001. Cedwir pob hawl. Byddai ei atgynhyrchu heb ganiatad yn torri Hawlfraint y Goron a gall hynny arwain at erlyniad neu achos sifil. Rhif y drwydded: GD272221

Disgrifiad ac elfennau hanfodol y dirwedd hanesyddol
Mae ardal gymeriad Llangathen yn cynnwys dau fryn isel gyda phentref Llangathen a Th a gerddi Aberglasney yn swatio rhyngddynt. Mae'r bryniau'n codi'n serth o 20 m OD o orlifdir afon Tywi hyd at uchafswm o 143 m. Mae'r tir ffermio i gyd wedi'i amgu a'i rannu'n gaeau afreolaidd canolig-mawr eu maint sy'n cynnwys porfa wedi'i gwella. Nid oes fawr ddim tir brwynog na garw. Nodir ffiniau'r caeau gan gloddiau pridd gwrychoedd ar eu pennau. Mae'r gwrychoedd mewn cyflwr da ar y llethrau is, ond maent wedi'u hesgeuluso ac wedi tyfu'n wyllt ar lefelau uwch. Yn wir, mae'r gwrychoedd ar gopaon y bryniau erbyn hyn wedi'u dymchwel yn gyfan gwbl ac mae i'r tir yn y fan hon olwg agored bellach, er bod ffensys gwifrau yn y fan hon, fel mewn mannau eraill, yn darparu ffiniau a/neu'n ychwanegu at ffiniau hn. Mae coed gwrychoedd nodweddiadol i'w gweld, yn enwedig gerllaw Aberglasney, ac mae'r rhain, ynghyd chlystyrau o goetir ar lethrau serth a chopaon y bryniau lle na cheir unrhyw wrychoedd, yn rhoi golwg parcdir i'r dirwedd. Mae'r ffermydd yn wasgaredig, ond wedi'u canoli ar y llethrau sy'n edrych i'r de dros ddyffryn Tywi. At ei gilydd mae'r ffermdai yn dyddio o ddiwedd y 18fed ganrif a'r 19eg ganrif. Mae'r anheddiad yn Llangathen, sydd wedi'i ganoli ar yr eglwys Ganoloesol, yn cynnwys clwstwr llac o ffermydd o'r 19eg ganrif ac anheddau o'r 20fed ganrif. Islaw'r pentref lleolir t a gerddi Aberglasney.

Yn edrych dros yr ardal dirwedd mae'r Fryngaer o'r Oes Haearn ar Grongaer, tra bod crug crwn posibl a bryngaer bosibl arall. Mae safleoedd archeolegol posibl eraill yn cynnwys clostir amffosog yng Nghwm Agol a ffynnon gysegredig. Lleolir chwareli l-Ganoloesol i'r de o Langathen.

Mae adeiladau nodweddiadol yn cynnwys eglwys Cathen Sant, Llangathen, sy'n eglwys Ganoloesol restredig Gradd B. Mae gan yr eglwys hon eil a chapel deheuol a chofeb gyfoes odidog i'r Esgob Rudd yn dyddio o ddechrau'r 17eg ganrif. Mae T Aberglasney'n adeilad rhestredig Gradd II* ac iddo elfennau cynnar, ond y tu allan ymddengys ei fod yn d trillawr yn dyddio o ddiwedd y 18fed ganrif a dechrau'r 19eg ganrif. Mae adeiladau a nodweddion gardd eraill yn gysylltiedig 'r t, gan gynnwys porthdy, cyn-adeiladau allan y gweision, porthordy, dwy res iard a dau gerbyty, gyda phob adeilad unigol yn rhestredig Gradd II (7 i gyd), gerddi wal o'i hamgylch a phwll, a rhodfa fwaog restredig Gradd II* sy'n dyddio o 1783 o leiaf. Mae'r t a'r gerddi, sydd wedi'u cofnodi fel rhif cyfeirnod PGW (Dy) 5 (CAM) yng Nghofrestr Cadw/ICOMOS o Barciau a Gerddi o Ddiddordeb Hanesyddol Arbennig yng Nghymru (Whittle, 1999) {PREIFAT}, wrthi'n cael eu hadnewyddu. Yn gysylltiedig 'r t a phentref Llangathen mae Neuadd y Pentref o ddechrau'r 20fed ganrif sy'n adeilad hanner coediog, tloty, ysgol gynradd a Swyddfa'r Post, tra adwaenir dau adeilad gerllaw fel baddondy a cholomendy'r Esgob Rudd. Mae adeiladau nodweddiadol eraill o fewn y pentref yn cynnwys tafarn y Farmers Arms, Hill House, capel l-Ganoloesol ac ystad dai Gellinewydd sy'n dyddio o ddiwedd yr 20fed ganrif. Ceir annedd gaerog Ganoloesol - l-Ganoloesol yn Allt-y-gaer, a thai l-Ganoloesol cynharach yng Nghilsan a Berllan-dywyll. Mae'r ffermdai wedi'u hadeiladu o gerrig ac iddynt doeau llechi. Mae ganddynt ddau lawr ac at ei gilydd maent yn dyddio o ddiwedd y 18fed ganrif a'r 19eg ganrif a cheir enghreifftiau yn y dull boneddigaidd yn ogystal ag yn y traddodiad brodorol. Mae tai allan y ffermydd hyn wedi'u hadeiladu o gerrig ac yn dyddio o'r 19eg ganrif, ac mae rhai ohonynt wedi'u trefnu'n lled-ffurfiol.

Ceir ffiniau pendant i'r ardal gymeriad hon i'r de lle y mae'n codi o ddyffryn Tywi, ond mae'r ffiniau'n llai pendant i'r gogledd.

 

 

 

 

 

 

[cliciwch am rhestr y pynciau os nad yw'n bresennol]