Cartref > Tirweddau Hanesyddol > Tywi >

193 GELLI AUR

CYFEIRNOD GRID: SN 597199
ARWYNEBEDD MEWN HECTARAU: 385.90

Cefndir Hanesyddol
Ardal fach ar dir sy'n graddol ddisgyn i'r de o Afon Tywi. Mae'n gydamserol hanner gogleddol plwyf Llanfihangel Aberbythych ac at ei gilydd mae'n cynnwys Parc Gelli Aur, tirlun ystad yn perthyn i'r 17eg ganrif hyd at y 19eg ganrif. Mae'n ymestyn dros ran ganolog cwmwd Iscennen a arhosodd, yn wahanol i weddill Cantref Bychan lle y'i lleolid, yn annibynnol mewn enw ar reolaeth Eingl-Normanaidd tan 1284 pan gaffaelwyd hi gan John Giffard. Ym 1340 daeth yn rhan o Ddugiaeth Caerhirfryn (Rees 1953, xv-xvi). Mae gan eglwys plwyf Llanfihangel Aberbythych, sef eglwys Sant Mihangel, fynwent gron ac mae'n bosibl iddi gael ei chysegru i Mihangel yn gynnar. Er nad oes unrhyw dystiolaeth ddogfennol bod eglwys yn y fan hon cyn dechrau'r 17eg ganrif, mae'r traddodiad ei bod wedi'i lleoli rywle arall yn wreiddiol yn amheus iawn (Ludlow 1998). Ymddengys fod t uchel ei statws wedi sefyll yn Gelli Aur o'r 16eg ganrif o dan y teulu Vaughan, sef Ieirll Cawdor yn ddiweddarach, ac wedyn o dan Ieirll Cawdor (Jones 1987, 84). Nid oes unrhyw dystiolaeth o unrhyw anheddiad nac o unrhyw annedd flaenorol o bwys (Jones, 1962, 259). Ailadeiladwyd y t ym 1754-7 ac eto ym 1826 ar l i'r t yn dyddio o ddechrau'r 18fed ganrif gael ei ddymchwel yn l pob tebyg. Fodd bynnag parhi'r cyn-safle i gael ei ddefnyddio fel gardd lysiau wal o'i hamgylch ac fe'i haddaswyd sawl gwaith hyd at y cyfnod presennol. Cynlluniwyd y t newydd gan y pensaer Wyattville ac fe'i lleolid ar safle uwch a thua chilomedr o safleoedd y plastai cynharach (Whittle 1999). Roedd y teulu Vaughan yn arloeswyr ym maes amaethyddiaeth a choedwriaeth a chynhwysai ystad Gelli Aur, pan oedd ar ei hanterth, 50,000 o erwau a ymestynnai dros dde-orllewin Cymru (Jones 1962, 258). O dan reolaeth yr ystad, datblygwyd pentref Gelli Aur o amgylch eglwys Sant Mihangel, ac yn ddiweddarach yn yr 20fed ganrif, codwyd tai cyngor i'r gogledd. Defnyddiwyd t Gelli Aur gan Lu Awyr yr Unol Daleithiau yn ystod yr Ail Ryfel Byd ac ym 1952 rhoddwyd y t a'r parc ar brydles i Gyngor Sir Gaerfyrddin a ddefnyddiodd y safle fel Coleg Amaethyddol (Jones 1987, 84); erbyn hyn mae'r adeiladau yn ffurfio is-goleg i Goleg Technoleg a Chelf (Darlunio Bywyd Gwyllt) Caerfyrddin, tra bod rhan o'r tiroedd wedi'i dynodi'n barc gwledig.

Map a atgynhyrchwyd o fap yr OS gyda chaniatad yr Arolwg Ordnans ar ran Rheolwr Llyfrfa Ei Mawrhydi, Hawlfraint y Goron 2001. Cedwir pob hawl. Byddai ei atgynhyrchu heb ganiatad yn torri Hawlfraint y Goron a gall hynny arwain at erlyniad neu achos sifil. Rhif y drwydded: GD272221

Disgrifiad ac elfennau hanfodol y dirwedd hanesyddol
Mae craidd yr ardal hon, a leolir ar lethrau graddol sy'n wynebu'r gogledd rhwng 20 m a 180 m ar yr ochr ddeheuol i ddyffryn Tywi, yn cynnwys demn Gelli Aur. Gan fod llawer o gyn-barcdir Gelli Aur wedi dirywio erbyn hyn nes ei fod yn debyg o ran ei gymeriad i'r dirwedd oddi amgylch, mae'r ardal gymeriad hon ychydig yn fwy o faint na'r cyn-ddemn. Mae coed a blannwyd, terasau gardd a pharciau difyrrwch yn dyddio o'r 19eg ganrif, gan gynnwys gardd goed, wedi goroesi, ond plannwyd conifferau ar lawer o'r tiroedd a'r tir y tu allan i'r cyn-barcdir i'r de o'r plasty yn ystod ail hanner yr 20fed ganrif. I'r de o'r plasty presennol, nodir safle'r hen blasty gan ardd wal o'i hamgylch, llyn a chamlas. Mae'r demn wedi'i amgu gan wal morter arni, ond mae'r wal hon mewn cyflwr gwael erbyn hyn. Mae pentref Llanfihangel Aberbythych wedi'i leoli o fewn yr ardal hon. Pentref ystad ydyw yn ei hanfod, ac mae'r eglwys o ganol y 19eg ganrif, ysgol, anheddau a phorthordai a adeiladwyd mewn dull Gothig Tuduraidd Fictoraidd, ynghyd ag adeiladau eraill o eiddo'r ystad i ffwrdd o'r pentref yn rhoi llofnod pensaernol nodweddiadol i'r ardal hon. I'r de o'r hen blasty mae'r darn o'r B4300 a sythwyd a'r ffordd syth sy'n arwain at Bont Cilsan ar draws Afon Tywi yn dystiolaeth o waith a wnaed gynt o ran rheoli'r ystad. Y tu allan i'r demn mae'r tir ffermio wedi'i amgu'n gaeau bach-i-ganolig eu maint gan gloddiau pridd a gwrychoedd. Mae'r gwrychoedd yn cynnwys coed gwrych nodweddiadol ac mae'r coed hyn ynghyd chlystyrau bach o goed yn ymestyn yr olwg barcdirol sydd i Gelli Aur y tu hwnt i'r cyn-ddemn. Mae datblygiadau modern wedi'u cyfyngu i anheddau gwasgaredig yn agos at y B4300 ac i ystad o dai Cyngor o glapfwrdd.

Cynrychiolir yr archeoleg a gofnodwyd yn bennaf gan nodweddion sy'n perthyn i'r ystad megis y parc a'r gerddi sy'n cynnwys parc ceirw a chwningar. Lleolir safle ffynnon gysegredig bosibl o fewn y cwrtil, yn ogystal chwarel l-Ganoloesol.

Mae t Gelli Aur, plasty mawr yn y dull 'Gothig-Tuduraidd', a godwyd ym 1826-32, yn rhestredig Gradd II*, a chyda'r gerddi mae wedi'i gofnodi fel PGW (Dy) 10 (CAM) yng Nghofrestr Cadw/ICOMOS o Barciau a Gerddi o Ddiddordeb Hanesyddol Arbennig yng Nghymru (Whittle 1999). {PREIFAT} Mae'r parc hefyd yn cynnwys porthordai a bwthyn. Lleolir tolldy y tu hwnt i'r parc i'r gorllewin, yn ogystal 'r pentref 'i adeiladau ystad nodweddiadol. Ailadeiladwyd eglwys Sant Mihangel yn gyfan gwbl tua 1850 yn l cynlluniau'r pensaer (Syr) George Gilbert Scott ac ar hyn o bryd nid yw'n rhestredig.

O fewn demn ystad Gelli Aur mae'r ardal gymeriad hon a oedd ar un adeg yn ardal hynod bellach yn debyg i ardaloedd cyfagos. Fodd bynnag, fe'i nodir ymhlith ei chymdogion gan lofnod adeiladu penodol, elfennau o'r ardd a'r parc sydd wedi goroesi a phlanhigfeydd coniffer

 

 

 

 

 

 

[cliciwch am rhestr y pynciau os nad yw'n bresennol]