Cartref > Tirweddau Hanesyddol > Tywi >

207 CEFNGORNOETH

CYFEIRNOD GRID: SN 716299
ARWYNEBEDD MEWN HECTARAU: 308.50

Cefndir Hanesyddol
Ardal i'r de-ddwyrain o Afon Tywi, a fu ar un adeg yn rhan o gwmwd Perfedd yng Nghantref Bychan, a oresgynnwyd gan yr Eingl-Normaniaid wrth iddynt ymledu o'r dwyrain o dan Richard Fitz Pons, a sefydlodd caput yn Llanymddyfri ym 1110-16 (Rees d.d.). Yn fuan ar l hynny fe'i trosglwyddwyd i arglwyddi Clifford Aberhonddu, fel Arglwyddiaeth Llanymddyfri. Fodd bynnag, cafwyd cyfnodau pan fu Cantref Bychan dan reolaeth y Cymry ac arddelwyd arferion deiliadol brodorol tan ddiwedd y cyfnod Canoloesol pan gafodd ei ymgorffori o fewn ffiniau presennol Sir Gaerfyrddin. Roedd y rhan fwyaf o'r ardal gymeriad hon yn rhan o patria Llangadog a drosglwyddwyd i Esgobion Tyddewi ar ddiwedd y 13eg ganrif (Rees 1932). Mae fferm sydd ag enw yn cynnwys yr elfen 'Tyddyn' yn awgrymu anheddiad Canoloesol a thir oedd wedi'i rannu'n ffurfiol, a nodweddir yr ardal gan glostiroedd afreolaidd bach y mae'n bosibl eu bod yn dyddio o ddiwedd y cyfnod Canoloesol o leiaf. Ymddengys fod fferm bresennol Wernfrena yn sefyll ar safle t yn dyddio o ddechrau'r cyfnod l-Ganoloesol sydd wedi'i ailadeiladu erbyn hyn (Jones 1987, 89).

Map a atgynhyrchwyd o fap yr OS gyda chaniatad yr Arolwg Ordnans ar ran Rheolwr Llyfrfa Ei Mawrhydi, Hawlfraint y Goron 2001. Cedwir pob hawl. Byddai ei atgynhyrchu heb ganiatad yn torri Hawlfraint y Goron a gall hynny arwain at erlyniad neu achos sifil. Rhif y drwydded: GD272221

Disgrifiad ac elfennau hanfodol y dirwedd hanesyddol
Lleolir ardal gymeriad Cefngornoeth dros esgair fryniog isel ar ochr ddeheuol Afon Tywi, rhwng dyffryn Tywi a dyffryn Bran. Mae'r esgair yn codi o 45m fwy neu lai ar lawr dyffryn Tywi i dros 110 m ar y bryniau llyfngrwn isel. Tirwedd o gaeau afreolaidd bach, clystyrau bach o goetir collddail, y gall rhai ohonynt fod yn hynafol, a ffermydd gwasgaredig ydyw yn y bn. Mae'r tir ffermio bron i gyd yn borfa wedi'i gwella. Nodir ffiniau'r caeau gan gloddiau gwrychoedd ar eu pennau. Ar ei gilydd mae'r gwrychoedd mewn cyflwr da, ond mae rhai ohonynt wedi tyfu'n wyllt neu maent wedi'u hesgeuluso. Mewn rhai gwrychoedd ceir coed gwrych nodweddiadol. Yn agos at d Cefngornoeth mae ardal fach o barcdir yn cyfuno 'r dirwedd oddi amgylch. Mae'r clystyrau o goed ar lethr dyffryn Tywi yn rhoi golwg goediog i'r ochr hon o'r ardal gymeriad. At ei gilydd mae'r ffermydd yn dyddio o'r 19eg ganrif ac maent yn y traddodiad brodorol, gydag adeiladau fferm anffurfiol sy'n cynnwys rhai adeiladau modern.

Mae'r archeoleg a gofnodwyd yn gyfyngedig i fan darganfod o'r Oes Efydd.

Ychydig o adeiladau nodweddiadol sydd. At ei gilydd mae'r ffermydd yn dyddio o'r 19eg ganrif, maent wedi'u hadeiladu o gerrig yn y traddodiad brodorol; mae'r adeiladau fferm cysylltiedig wedi'u hadeiladu o gerrig yn yr un modd ac yn gyffredinol mae ganddynt drefniant anffurfiol 'r ffermdy, tra bod gan y mwyafrif o ffermydd res o adeiladau amaethyddol modern. Ceir y gwasgariad arferol o fythynnod ac anheddau l-Ganoloesol. Mae Wernfrena a Chefngornoeth yn dai mwy sylweddol a adeiladwyd yn y traddodiad mwy boneddigaidd.

Nid yw'n hawdd diffinio'r ardal gymeriad hon am fod ganddi lawer o elfennau hanesyddol sy'n perthyn i'w chymdogion hefyd. I'r gogledd, lle y mae'n cyfarfod dyffryn Tywi ceir ffin eithaf pendant rhyngddi thir y gorlifdir nad yw wedi'i amgu cymaint. Hefyd ceir ffin bendant i'r gorllewin yn erbyn uned drefol Llangadog. I'r de ac i'r dwyrain ceir ardal drawsnewidiol, yn hytrach na ffin bendant, rhwng yr ardal hon a'i chymydog.

 

 

 

 

 

 

 

[cliciwch am rhestr y pynciau os nad yw'n bresennol]