Cartref > Tirweddau Hanesyddol >Tyddewi >

289 TRELEDDYN - TREGINNIS

CYFEIRNOD GRID: SM730248
ARWYNEBEDD MEWN HECTARAU: 454.4

Cefndir hanesyddol
Ardal o fewn ffiniau modern Sir Benfro ym mhen de-orllewinol Penrhyn Tyddewi. Yn ystod yr Oesoedd Canol gorweddai o fewn Cantref Pebidiog, neu 'Dewisland', a ddelid yn uniongyrchol gan Esgobion Tyddewi, a fu'n graidd i'r Esgobaeth ers 1082 pan gafodd ei roi gan Rhys ap Tewdwr, sef brenin Dyfed cyn y goresgyniad, i'r Esgob Sulien. Lleolir yr ardal gymeriad o fewn plwyf Tyddewi, lle'r oedd nifer o isgapeli, a hyd yn oed heddiw mae iddi dopograffi eglwysig go arbennig. Fodd bynnag, mae tystiolaeth bod topograffi presennol yr ardal yn cuddio tirwedd gynharach ar ben de-orllewinol y penrhyn lle y mae carnedd glirio a'r hyn y tybir ei fod yn system gaeau, efallai o'r oes efydd. Mae'r archeoleg yn cadarnhau pa mor bwysig oedd yr ardal ar ddechrau'r cyfnod canoloesol; yng Nghapel Sant Justinian's sy'n perthyn i ddiwedd yr Oesoedd Canol cafwyd tystiolaeth o'r hyn sydd yn l pob tebyg yn fynwent yn dyddio o ddechrau'r cyfnod canoloesol, mae safle llys posibl yn Henllys, tra ymddengys fod Clegyr-Boia wedi'i enwi ar l pennaeth o'r 6ed ganrif. Mae'n bosibl bod capel ym Mhorthlysgi hefyd yn ystod yr Oesoedd Canol. O 1115 ymlaen, pan benodwyd Bernard yn Esgob ar Dyddewi, cyflwynwyd systemau Eingl-Normanaidd o lywodraeth ffiwdal a gweinyddiaeth eglwysig i Bebidiog, a oedd yn gyffiniol Chantref Pebidiog a grwyd yn ddiweddarach ym 1536. Fodd bynnag, ymddengys fod systemau tirddaliadaeth Cymreig wedi goroesi, er iddynt gael eu haddasu mewn ffyrdd gwahanol, tra parhaodd llawer o hawliau a rhwymedigaethau ffiwdal hyd ddechrau'r 20fed ganrif. Roedd Pebidiog yn enwog am ei dir r ffrwythlon ac yn arbennig cynhyrchai lawer o haidd, ac roedd dwysedd ei boblogaeth yn uchel. Mae Llyfr Du Tyddewi, dyddiedig 1326, yn rhestru ymhlith treflannau 'maenor' Cantref Cymreig, Dreleddyn (a 'Threfuergu' gerllaw) ac, o fewn 'maenor' Crugheli, y dreflan yng Nghastell Heinif. Ni cheir sn am Dreginnis, a gofnodwyd yn gyntaf ym 1335, Clegyr-Boia a gofnodwyd yn gyntaf ym 1472 a Rhosson, a gofnodwyd yn gyntaf ym 1490 - roedd y ddwy olaf yn gysylltiedig thai isganoloesol - a Phencarn a gofnodwyd yn gyntaf ym 1602. Roedd pob un yn lled-faenoraidd, ac fe'u delid yn l fersiwn o arfer Cymreig lle yr arferid system o dir r a thir allan. Yn l y system hon delid y tir nid gan berchennog unigol, ond gan ddau berson a'u cydberchenogion. Mewn gwirionedd newydd ei ddiddymu yr oedd system 'gafael cenedl' ym Mhebidiog pan ysgrifennodd Owen c.1600, fod y tir dal yn agored 'ac yn nannedd tymhestloedd'. Dengys mapiau o'r 18fed ganrif a dechrau'r 19eg ganrif fod llawer o'r tir yn dal i fod yn agored. O'r system dirddaliadaeth hon yr oedd prif batrwm anheddu'r ardal wedi deillio, patrwm a gynrychiolir gan y dwysedd uchel o bentrefannau bach. Mae enwau'r mwyafrif o'r pentrefannau hyn yn cynnwys yr elfen Tre- ac maent yn seiliedig i raddau helaeth ar y treflannau canoloesol. Erbyn hyn ar bob pentrefan ceir grp o adeiladau fferm l-ganoloesol. Ymddengys fod pob un yn arfer bod yn gysylltiedig dwy ardal fach ar wahn o dir comin. Gelwid y naill ardal yn 'gomin' a'r llall yn waun, ac roedd yr olaf yn dir diffaith. Mae'n bosibl bod y system hon yn mynd yn l i'r cyfnod canoloesol ond mae'n ddiddorol nodi bod Trefeiddan (ardal gymeriad Pwll Trefaiddan), nas cofnodwyd tan 1614, yn dangos yr un cysylltiad dwbl thir comin ac felly gallai'r system ddyddio o'r cyfnod l-ganoloesol. Mae tir comin yn St Justinian's hefyd. Mae Treleddyn, Pencarnan a Threfeiddan ymhlith y pentrefannau a ddangosir fel aneddiadau cnewyllol ar ddau fap ystad yn dyddio o 1762 a 1811, wedi'u hamgylchynu gan ardaloedd helaeth lle y ceir systemau o gaeau agored, a ddelid yn l pob tebyg fel 'cyfrannau' mewn system a oedd wedi goroesi o system Gymreig o dirddaliadaeth. Mae'r system o gaeau agored yn amlwg iawn ar y map a dynnwyd ym 1762, ond erbyn 1811 roedd wedi'i hamgu yn rhannol a'u troi yn system o gaeau hirsgwar, afreolaidd. Roedd y broses wedi'i chwblhau erbyn arolwg degwm 1840. Fodd bynnag, dengys y map degwm yr ychydig olion sydd ar l o system o lain-gaeau isrannedig yng Nghlegyr-Boia, fel nifer fach o leiniau yn bresennol mewn caeau mawr, ond ym mhob man arall roedd patrwm presennol y caeau eisoes yn ei le. Mae economi'r ardal wedi aros yn un amaethyddol i raddau helaeth iawn ac ers canol yr 20fed ganrif fe'i nodweddwyd gan dyfu tatws cynnar, ond mae ffald anifeiliaid yn perthyn i'r cyfnod l-ganoloesol yn Nhrefeiddan. At hynny, sefydlwyd llawer o chwareli ar hyd yr arfordir yn ystod y cyfnod l-ganoloesol, yn ogystal ag o leiaf un mwynglawdd copr a oedd yn gweithio yn ystod degawdau cyntaf y 19eg ganrif. Sefydlwyd gorsaf bad achub yn St Justinian's ar ddiwedd y 19eg ganrif, ac adeiladwyd tr gwylio - gan fenter breifat yn l pob golwg - gerllaw. Yn fwy diweddar bu pwyslais ar dwristiaeth a hamdden a darparwyd parc carafanau ym Mhencarnan.

Map a atgynhyrchwyd o fap yr OS gyda chaniatad yr Arolwg Ordnans ar ran Rheolwr Llyfrfa Ei Mawrhydi, Hawlfraint y Goron 2001. Cedwir pob hawl. Byddai ei atgynhyrchu heb ganiatad yn torri Hawlfraint y Goron a gall hynny arwain at erlyniad neu achos sifil. Rhif y drwydded: GD272221

Disgrifiad a hanfodion hanesyddol y dirwedd
Disgrifiad a hanfodion hanesyddol y dirwedd Lleolir ardal gymeriad tirwedd hanesyddol Treleddyn - Treginnis ym mhwynt mwyaf de-orllewinol penrhyn Tyddewi. Mae clogwyni yn ffinio 'r ardal i'r gorllewin ac i'r de. Mae'r rhain yn codi i uchder o 30m fwy neu lai, yna mae'r tir yn gwastatu yn llwyfandir o fryniau isel sy'n gorwedd rhwng 30m a 50m. Mae cerrig brig tebyg i foelydd - monadnocau - sy'n codi 10m i 20m allan o'r llwyfandir yn un o nodweddion amlwg y dirwedd naturiol. Nodweddir y dirwedd hanesyddol gan ffermydd a chaeau gwasgaredig. Mae patrwm y caeau yn un o glostiroedd bach afreolaidd eu sip. At ei gilydd rhennir y caeau gan gloddiau o gerrig llanw, waliau o gerrig sych, a chloddiau o bridd a cherrig. Nid oes unrhyw wrychoedd ar y cloddiau sy'n agos at ymyl agored yr arfordir, a lle y ceir gwrychoedd ymhellach i'r tir maent yn cynnwys rhesi di-drefn isel o lwyni ac eithin digysgod. Nid oes unrhyw goed i'w gweld yn y dirwedd. Tir pori wedi'i wella yw'r prif ddefnydd a wneir o'r tir, a cheir rhywfaint o dir r. At ei gilydd cyfyngir porfa arw a thir prysgog i'r moelydd caregog a'r llain gul sy'n gorwedd ar hyd yr arfordir rhwng terfyn y tir amgaedig a phen y clogwyni. Agwedd anarferol a nodedig ar y patrwm anheddu yw lleoliad ffermydd yng nghysgod y moelydd caregog, sy'n eu cysgodi rywfaint rhag y gwyntoedd mynychaf o'r de-orllewin. Yn aml rhennir y lleoliadau clyd hyn gan fwy nag un fferm, fel yn Rhosson a Chlegyr-Boia, ac mae hyn yn rhoi'r argraff eu bod yn bentrefannau amaethyddol bach, yn hytrach na ffermydd gwasgaredig, unig, er nad yw'r patrwm hwn mor amlwg 'r patrwm a geir yn ardal gymeriad hanesyddol Treleddyd - Treto - Caerfarchell i'r gogledd ac i'r dwyrain. Er mai ardal gymeriad tirwedd hanesyddol eithaf bach ydyw, mae llawer o amrywiaeth o ran y math a ffermdai a geir ynddi, o d isganoloesol ynghyd simnai 'Fflemaidd' gron yn Rhosson i d bonedd deulawr o'r 18fed ganrif yn Nhreleddyn. Mae'r mwyafrif o'r tai, fodd bynnag, yn dyddio o'r 19eg ganrif, maent yn eithaf bach ac iddynt ddau lawr a thri bae, ac yn gyffredinol maent wedi'u hadeiladu yn y traddodiad brodorol, er bod enghreifftiau o dai yn yr arddull Sioraidd mwy bonheddig. Ceir ffermdai ac anheddau eraill o'r 20fed ganrif mewn gwahanol arddulliau a deunyddiau, ond, ac eithrio ar hyd rhai rhannau o'r arfordir, nid ydynt yn elfen gryf o'r dirwedd. Mae'r hen adeiladau fferm wedi'u hadeiladu o gerrig ac maent yn dyddio o'r 19eg ganrif. Mae'r mwyafrif yn cynnwys un rhes fach yn unig, er bod yna gasgliad mwy o faint yn Rhosson a Threginnis Isaf. Ar yr ail safle mae'r adeiladau wedi'u haddasu'n llety. Mae adeiladau amaethyddol modern o ddur, concrid a dalennau asbestos yn eithaf bach o ran maint ac anaml y maent yn bwrw'r adeiladau hyn i'r cysgod. Mae casgliad bach o adeiladau yn St Justinian's, gan gynnwys y capel canoloesol adfeiliedig, y gorsafoedd bad achub ac adeiladau modern, yn atyniad i dwristiaid. Mae nifer o feysydd gwersylla a pharciau carafanau, y mae'r mwyafrif ohonynt wedi'u lleoli yn agos at yr arfordir. Mae'r ffyrdd a'r lonydd a ddefnyddir gan y bobl leol yn gul ac yn droellog a cheir cloddiau uchel o bobtu iddynt.

Mae 32 o adeiladau rhestredig yn yr ardal. Mae fferm Rhosson Uchaf, enghraifft glasurol o d isganoloesol o Ogledd Sir Benfro a chanddo simnai gron a rhan ochrol, yn rhestredig Gradd II*. Mae ffermdai Clegyr-Boia a Threfeiddan hefyd yn enghreifftiau tebyg o'r t isganoloesol yng Ngogledd Sir Benfro. Mae'r pen ffynnon yn Rhosson Uchaf, a bwthyn Waun Rhosson, hefyd yn rhestredig Gradd II, yn ogystal Rhosson-ganol a th allan, ac Ysgol Sul Rhosson, a adeiladwyd ym 1864. Mae'r mwyafrif o'r adeiladau rhestredig eraill yn dyddio o'r 18fed ganrif a'r 19eg ganrif. Mae ffermdy Treginnis Uchaf, sydd simnai gron, a'i res o dai allan, yn rhestredig Gradd II. Mae wyth adeilad yng Nghroeswdig, gan gynnwys y ffermdy a'r tair rhes o dai allan, i gyd yn rhestredig Gradd II, yn ogystal ffermdy Treleddyn Isaf a dwy res o dai allan. Mae wal yr ardd sydd phen croes wedi'i adeiladu i mewn iddi yn Nhreleddyn Uchaf yn rhestredig Gradd II*, tra bod un o dai allan y fferm yn rhestredig Gradd II. Mae chwe adeilad yn Nhreginnis Isaf yn cynnwys y ffermdy, pedair rhes o dai allan a'r colomendy, yn rhestredig Gradd II. Mae Plyg-y-tywyn ar ymyl ogleddol yr ardal, ar The Burrows, yn fwthyn o ddechrau'r 19eg ganrif sy'n rhestredig Gradd II. Mae'r gorsafoedd bad achub yn St Justinian's, y naill o 1885 a'r llall o 1911, yn rhestredig Gradd II, yn ogystal 'r twr gwylio sy'n dyddio o ddechrau'r 20fed ganrif.

Mae'r archeoleg a gofnodwyd yn eithaf amrywiol. Bu darganfyddiadau mesolithig yn St Justinian's a llawr gweithio fflint ym Mhorthlysgi, tra bod siambr gladdu neolithig gofrestredig, ac anheddiad neolithig yng Nghlegyr-Boia o dan y fryngaer ddiweddarach sy'n perthyn i'r oes haearn, sydd hefyd yn gofrestredig. O'r oes efydd mae man darganfod, carneddau clirio a'r hyn a all fod yn system o gaeau, dau faen hir posibl a chrug crwn posibl. Mae bryngaer gofrestredig arall o'r oes haearn, a darganfyddiadau Rhufeinig eraill ar ymyl y traeth. Mae'n bosibl bod enw lle yn cofnodi safle llys, tra bod y capel yn St Justinian's sy'n perthyn i ddiwedd y cyfnod canoloesol ac sy'n gofrestredig ac yn rhestredig Gradd I yn gysylltiedig mannau darganfod o ddechrau'r cyfnod canoloesol a'r cyfnod l-ganoloesol, mynwent o ddechrau'r Oesoedd Canol, a ffynnon sanctaidd sy'n gofrestredig ac yn rhestredig Gradd II. Mae ffynnon sanctaidd arall yng Nghlegyr-Boia a chapel canoloesol posibl ym Mhorthlysgi. Ceir corlan l-ganoloesol yn Nhrefeiddan, llwyfannau adeiladu ym Mhorthlysgi, a chwareli l-ganoloesol, mwynglawdd copr, a nodwedd sydd o bosibl yn gysylltiedig 'r diwydiant mwyngloddio ar yr arfordir.

Diffinnir ardal gymeriad tirwedd hanesyddol Treleddyn - Treginnis i'r gorllewin ac i'r de gan glogwyni. I'r gogledd mae ffin bendant yn erbyn ardal o dywod chwyth a fu gynt yn agored. Dim ond i'r dwyrain y ceir diffyg ffin bendant gwelir yn hytrach ardal gyfnewid. Yn y fan hon mae'r ardaloedd cyfagos yn rhannu llawer o nodweddion tebyg, ond mae digon o wahaniaethau i gyfiawnhau eu rhannu'n ardaloedd cymeriad tirwedd hanesyddol ar wahn.

Ffynonellau: Charles 1992; Dicks 1968; Fenton 1811; Fox 1937; Howell 1993; Howells 1971; Howells 1987; James 1981; James 1993; Llyfrgell Genedlaethol Cymru Map 7574; Archifdy Sir Benfro HDX/1006; Romilly Allen 1902; Map degwm a rhaniad Tyddewi, 1840-41; Williams 1953; Willis-Bund 1902

 

 

 

 

 

[cliciwch am rhestr y pynciau os nad yw'n bresennol]