Cartref > Tirweddau Hanesyddol >Tyddewi >

299 CAERFORIOG

CYFEIRNOD GRID: SM812265
ARWYNEBEDD MEWN HECTARAU: 128.6

Cefndir Hanesyddol
Ardal o fewn ffiniau modern Sir Benfro a leolir o fewn Penrhyn Tyddewi. Yn ystod yr Oesoedd Canol gorweddai o fewn Cantref Pebidiog, neu 'Dewisland', a ddelid yn uniongyrchol gan Esgobion Tyddewi, a fu'n graidd i'r Esgobaeth ers 1082 pan gafodd ei roi gan Rhys ap Tewdwr, sef brenin Dyfed cyn y goresgyniad, i'r Esgob Sulien. Erbyn hyn lleolir yr ardal gymeriad o fewn plwyf Tre-groes, ond gorweddai o fewn plwyf Tyddewi gynt, sydd hyd yn oed heddiw yn cadw ei dopograffi eglwysig go arbennig. Mae'n bosibl bod safle capel canoloesol yng Nghaerforiog yn perthyn i ddechrau'r cyfnod canoloesol. O 1115 ymlaen, pan benodwyd Bernard yn Esgob ar Dyddewi, cyflwynwyd systemau Eingl-Normanaidd o lywodraeth ffiwdal a gweinyddiaeth eglwysig i Bebidiog, a oedd yn gyffiniol Chantref Pebidiog a grwyd yn ddiweddarach ym 1536. Fodd bynnag ymddengys i systemau tirddaliadaeth Cymreig oroesi, er iddynt gael eu haddasu mewn amrywiol ffyrdd, mewn fersiwn o arfer Cymreig lle yr arferid system tir r-tir allan o amaethu caeau agored. Ni ddelid y tir gan unigolyn, ond gan ddau berson a'u cydberchenogion. Ni restrir yr un o'r ddwy fferm o fewn yr ardal gymeriad, sef Caerforiog a Kingheriot, ymhlith treflannau Pebidiog yn Llyfr Du Tyddewi dyddiedig 1326. Mae Caerforiog a leolir yng nghanol yr ardal gymeriad yn bresennol erbyn 1341, ni chofnodir Kingheriot, ar gyrion yr ardal, tan gryn dipyn yn ddiweddarach ym 1543. Yn l pob sn Caerforiog yw man geni Adam de Houghton, sef Esgob Tyddewi ym 1361-89. Ar l hynny bu'r daliad yn eiddo i'r teulu Perrot. Serch hynny, mae'r ffaith ei bod yn gysylltiedig thir comin o fewn yr ardal gymeriad hon, y mae llawer ohono'n cynnwys y clostiroedd mawr afreolaidd eu sip sy'n nodweddiadol o'r modd yr amgaewyd tir comin ar ddiwedd y cyfnod canoloesol a dechrau'r cyfnod l-ganoloesol, yn dangos y gweithredai Caerforiog fel treflan. Dangosir patrwm presennol y caeau ar fap degwm 1840, ond efallai bod rhai o'r caeau, yn arbennig y rhai yn hanner deheuol yr ardal, yn cynrychioli cyn-lain-gaeau agored a amgaewyd, ac fe'u dangosir fel caeau ychydig yn llai o faint ac afreolaidd eu sip.

Map a atgynhyrchwyd o fap yr OS gyda chaniatad yr Arolwg Ordnans ar ran Rheolwr Llyfrfa Ei Mawrhydi, Hawlfraint y Goron 2001. Cedwir pob hawl. Byddai ei atgynhyrchu heb ganiatad yn torri Hawlfraint y Goron a gall hynny arwain at erlyniad neu achos sifil. Rhif y drwydded: GD272221

Disgrifiad a hanfodion hanesyddol y dirwedd
Mae'r ardal gymeriad tirwedd hanesyddol gymharol fach hon yn gorwedd ar lwyfandir rhwng tua 50m a 65m o uchder. Fe'u rhennir yn gaeau mawr, afreolaidd eu sip gan gloddiau o bridd a cherrig. Ar y cloddiau ceir rhesi isel, digysgod, di-drefn o lwyni. Ychwanegwyd ffensys gwifrau at y cloddiau a'r gwrychoedd. Defnyddir pileri o gerrig morter arnynt (yn lle rhai o'r pileri hyn gosodwyd pileri concrid) fel pyst gatiau wrth fynedfeydd caeau. Tirwedd foel ydyw. Tir pori wedi'i wella a thir r yw'r defnydd a wneir o'r tir, ac nid oes nemor ddim tir garw. Mae'r ffermydd yn eithaf sylweddol ac mae gan un yn arbennig, sef Caerforiog, res sylweddol iawn o adeiladau amaethyddol modern. Mae Kingheriot yn enghraifft dda o d deulawr a adeiladwyd o gerrig yn y traddodiad Sioraidd yn dyddio o gyfnod oddeutu 1860 a chanddo res o adeiladau fferm o gerrig wedi'u gosod o amgylch iard o flaen y t. Mae'r tý yn rhestredig.

Mae archeoleg a gofnodwyd yn cynnwys ffatri fwyeill bosibl o'r cyfnod eolithig, safleoedd posibl dau faen hir o'r oes efydd, man darganfod yn perthyn i'r oes haearn neu'r cyfnod Rhufeinig a safle capel canoloesol.

Mae'n anodd diffinio ardal gymeriad tirwedd hanesyddol Caerforiog yn hyderus. Mae'n rhannu llawer o nodweddion 'r ardaloedd cyfagos, yn arbennig y rhai i'r dwyrain ac i'r de nas diffiniwyd eto. Fodd bynnag, mae ei chaeau mawr a chymeriad moel, agored yn ei gosod ar wahn, er bod yn rhaid ystyried bod ei ffiniau yn agored i gael eu hailddiffinio, ac eithrio i'r gorllewin lle y mae'n ffinio dyffryn coediog ardal gymeriad tirwedd hanesyddol y Felinganol.

Ffynonellau: Charles 1992; Fenton 1811; James 1981; Jones 1996; Ludlow 1994; Map a rhaniad degwm Tre-groes (Tyddewi), 1840-41; Willis-Bund 1902

 

 

 

 

 

[cliciwch am rhestr y pynciau os nad yw'n bresennol]