Cartref > Tirweddau Hanesyddol > Ucheldir Ceredigion >

Capel Helaeth

CAPEL HELAETH

CYFEIRNOD GRID: SN 741710
ARWYNEBEDD MEWN HECTARAU: 92.0

Cefndir Hanesyddol

Mae hanes yr ardal hon yn y Cyfnod Canoloesol yn aneglur. Am fod eglwys Ysbyty Ystwyth wedi’i chysegru i Sant Ioan Fedyddiwr ystyriwyd bod y plwyf ym meddiant Marchogion yr Ysbyty, ond mae’n fwy tebygol efallai ei bod yn eiddo i Abaty Ystrad Fflur, efallai mewn un o faenorau’r abaty (Ludlow 1998). Dengys y map cyntaf ar raddfa fawr, sef map degwm 1848 (Map Degwm a Rhaniad Sputty Ystwyth, 1848) sy’n cynnwys yr ardal hon, dirwedd debyg iawn i’r un a welir heddiw. Fodd bynnag, mae’r system o gaeau isranedig a leolid i’r gorllewin o’r ardal hon yn y 18fed ganrif yn rhoi rhyw syniad o’r hyn y gall y dirwedd bresennol fod wedi deillio ohono. O gofio’r ffaith bod pentref Ysbyty Ystwyth wedi’i leoli gerllaw, mae’n bosibl bod yr ardal hon hefyd yn arfer cynnwys system o gaeau isranedig a gyfunwyd ac a amgaewyd cyn yr arolwg ar gyfer y mapiau cyntaf ar raddfa fawr. Mae’r gwasgariad o dai anamaethyddol yn dyddio o’r 19eg ganrif yn ogystal â ffermydd/tyddynnod yn awgrymu tai gweithwyr (mwynwyr), a adeiladwyd efallai gan y gweithwyr eu hunain ac a sefydlwyd ar dir comin neu wrth ochr ffyrdd.

Capel Helaeth

Disgrifiad ac elfennau hanfodol y dirwedd hanesyddol

Mae’r ardal hon yn cynnwys llain o dir sy’n codi o 240m yn ei phen gorllewinol i bron 350m yn ei phen dwyreiniol a phentref Ysbyty Ystwyth. Nodweddir y patrwm anheddu gan ffermydd/tyddynnod a thai/bythynnod gwasgaredig wedi’u lleoli o fewn caeau bach afreolaidd eu siâp. Mae anheddau anamaethyddol wedi’u gwasgaru wrth ochr ffordd yn bennaf. Rhennir y caeau gan gloddiau isel a ddisodlir gan gloddiau â wyneb o gerrig ar dir uwch yn nwyrain yr ardal. Dim ond ychydig o wrychoedd wedi’u hesgeuluso a geir ar y cloddiau. Mae ffensys gwifrau yn rhedeg ar hyd pob ffin. Mae’r rhan fwyaf o’r ardal yn cynnwys tir pori wedi’i wella, ond ceir rhywfaint o dir mwy garw hefyd. Ceir dyddodion mawnaidd mewn dyffryn ar hyd cwr gogleddol yr ardal.

Carreg – wedi’i gadael yn foel neu wedi’i rendro â sment – yw’r deunydd adeiladu traddodiadol a cheir llechi ar y toeau. Mae’r tai yn fach ac yn dyddio o ganol y 19eg ganrif hyd ei diwedd (fwy na thebyg o ddiwedd y 19eg ganrif), mae ganddynt ddau lawr ac maent yn yr arddull frodorol Sioraidd nodweddiadol – sef simneiau yn nhalcennau’r tþ, drws ffrynt canolog, a dwy ffenestr ar y naill ochr a’r llall iddo ac un uwch ei ben. Mae gan ffermydd resi bach o adeiladau allan o gerrig yn dyddio o’r 19eg ganrif ac adeiladau amaethyddol dur a choncrid modern bach. Yn y pen dwyreiniol lleolir fferm/tyddyn anghyfannedd adfeiliedig mewn cae pori.

Nid yw’r archeoleg a gofnodwyd yn darparu unrhyw awgrym o unrhyw ddyfnder amser i’r dirwedd hon, a’r cyfan a geir yw anheddau ôl-Ganoloesol sydd wedi goroesi neu sy’n anghyfannedd a hen gapel.

Nid yw ffiniau’r ardal hon yn bendant, ac i bob cyfeiriad mae’n ymdoddi i ardaloedd oddi amgylch. I’r dwyrain ac i’r de-ddwyrain ceir tir uwch, mwy garw yn cynnwys caeau mawr. Ceir tir mwy garw is yn cynnwys caeau mawr i’r de ac i’r de-orllewin. I’r gogledd mae’r dirwedd yn eithaf gwahanol, ond nid oes unrhyw ffin bendant rhyngddi a’r ardal hon, ac mae’r un peth yn wir am yr ardal i’r gorllewin.

Map Capel Helaeth

 

Map a atgynhyrchwyd o fap yr OS gyda chaniatad yr Arolwg Ordnans ar ran Rheolwr Llyfrfa Ei Mawrhydi, Hawlfraint y Goron 2001. Cedwir pob hawl. Byddai ei atgynhyrchu heb ganiatad yn torri Hawlfraint y Goron a gall hynny arwain at erlyniad neu achos sifil. Rhif y drwydded: GD272221

 

[cliciwch am rhestr y pynciau os nad yw'n bresennol]