Cartref > Tirweddau Hanesyddol > Ucheldir Ceredigion >

CWM YSTWYTH UCHAF

CWM YSTWYTH UCHAF

CYFEIRNOD GRID: SN 830749
ARWYNEBEDD MEWN HECTARAU: 129.2

Cefndir Hanesyddol

Yn y Cyfnod Canoloesol roedd yr ardal hon yn rhan o Faenor Cwmystwyth a oedd yn eiddo i Abaty Ystrad Fflur (Williams 1990). Erbyn diwedd yr Oesoedd Canol o leiaf roedd y faenor wedi’i rhannu’n ffermydd a gâi eu prydlesu a’u ffermio yn fasnachol. Mae dogfen ddyddiedig 1545-50 (Morgan 1991) yn cofnodi ffermydd yn yr ardal hon. Erbyn 1590, roedd y teulu Herbert wedi dod caffael y rhan fwyaf o dir Cwmystwyth. Trosglwyddwyd tir Herbert i’r teulu Johnes ym 1704. Fodd bynnag, rhoddwyd llawer o diroedd yr abaty i Iarll Essex pan y’i diddymwyd ac ar ôl hynny fe’u gwerthodd i ystad Trawscoed ym 1630. Fel hyn y daeth rhywfaint o dir yn yr ardal hon i feddiant Trawscoed. Ychydig a wyddom am hanes tirwedd yr ardal hon, ond dengys mapiau o ystad Trawscoed dyddiedig 1781 (LlGC Trawscoed Cyf 1, 35, 73) ffermydd Tþ llwyd a Thþ mawr wedi’u gosod mewn tirwedd o gaeau bach, afreolaidd eu siâp ar lawr y dyffryn. Ni fu fawr ddim newid ers y dyddiad hwnnw. Adeiladwyd capel yma ym 1856 (Percival 1998, 518). Mae Cwm Ystwyth yn darparu llwybr i dir uchel i’r dwyrain a drosodd i Raeadr Gwy a’r tu hwnt. Ym 1770, adeiladwyd ffordd dyrpeg trwy’r dyffryn (Colyer 1984, 176-182); y ffordd hon oedd y prif lwybr o Geredigion i’r dwyrain am 40 mlynedd nes i ffordd dyrpeg newydd, sef ffordd bresennol yr A44, ei disodli ychydig filltiroedd i’r gogledd. Mae’r ffordd trwy Gwmystwyth bellach yn isffordd a ddefnyddir gan dwristiaid yn ystod misoedd yr haf.

CWM YSTWYTH UCHAF

Disgrifiad ac elfennau hanfodol y dirwedd hanesyddol

Mae’r ardal hon yn cynnwys llawr gwastad rhan uchaf Cwm Ystwyth, ynghyd â llethrau isaf y cwm lle y ceir tir amgaeëdig. O lawr y cwm, a leolir ar uchder o 230m i 300m, mae’r llethrau’n codi’n serth i dros 500m. Cynhwysir y tir amgaeëdig ar y llethrau isaf yn yr ardal hon. Rhennir y caeau gan waliau sych a chloddiau caregog. Dim ond ar ychydig o’r cloddiau y ceir gwrychoedd erbyn hyn, ac mae’r rhain wedi’u hesgeuluso. Erbyn hyn mae ffensys gwifrau yn rhedeg ar hyd y mwyafrif o’r ffiniau hþn. Mae gan rai o’r ffiniau goed nodedig arnynt a cheir clystyrau bach o goetir prysglog. Tir pori wedi’i wella yw’r tir amaeth gan mwyaf, ond ceir llawer o ddarnau o dir brwynog, mwy garw ar lawr y cwm, ac mae rhai o’r caeau ar y llethrau isaf yn dechrau troi’n rhostir unwaith eto.

Mae’r ffermydd wedi’u gwasgaru ar hyd llethrau isaf yr ardal hon. Ar wahân i ychydig o dai a byngalos modern, mae’n debyg bod yr adeiladau yn dyddio o’r 19eg ganrif, maent wedi’u hadeiladu o gerrig (wedi’u rendro â sment ar dai fel arfer), a chanddynt doeau llechi. Fodd bynnag, un eithriad yw tþ’r fferm fwyaf yn y dirwedd hon, sy’n adeilad sylweddol (ar gyfer y rhanbarth) yn yr arddull Sioraidd yn dyddio o’r 18fed ganrif yn ôl pob tebyg. Mae gan y fferm hon adeiladau allan mawr wedi’u hadeiladu o gerrig. Mae ffermydd eraill yn llai o faint a chanddynt dai yn y traddodiad brodorol Sioraidd rhanbarthol yn dyddio o ddiwedd y 19eg ganrif. Mae adeiladau allan y ffermydd hyn yn cynnwys un neu ddwy res fach wedi’u hadeiladu o gerrig. Ceir fferm anghyfannedd a chanddi adeiladau allan o gerrig wedi’u gosod yn lled-ffurfiol o amgylch iard. Mae gan ffermydd gweithredol adeiladau amaethyddol modern bach.

Nid yw archeoleg gofnodedig yr ardal hon yn niferus nac yn amrywiol. Mae olion mwynglawdd metel bach o ddiddordeb.

Mae hon yn ardal dirwedd hanesyddol nodedig iawn ac iddi ffiniau pendant. I’r gorllewin ceir olion cloddio helaeth Cwmystwyth, ac ar bob ochr arall ceir rhostir uchel, agored.

MAP CWM YSTWYTH UCHAF

 

Map a atgynhyrchwyd o fap yr OS gyda chaniatad yr Arolwg Ordnans ar ran Rheolwr Llyfrfa Ei Mawrhydi, Hawlfraint y Goron 2001. Cedwir pob hawl. Byddai ei atgynhyrchu heb ganiatad yn torri Hawlfraint y Goron a gall hynny arwain at erlyniad neu achos sifil. Rhif y drwydded: GD272221

 

[cliciwch am rhestr y pynciau os nad yw'n bresennol]