Cartref > Tirweddau Hanesyddol > Bae Caerfyrddin Aber Afonydd Taf a Thywi >

 

MARROS

CYFEIRNOD GRID: SN 199082
ARDAL MEWN HECTARAU: 363.70

Cefndir Hanesyddol
Roedd Marros yn rhan o ddemn Arglwyddiaeth Talacharn, o dan ddeiliadaeth faenoraidd. Pan fu farw Syr Guy de Brian, Arglwydd Talacharn, ym 1307 cofnodwyd bod 26 o denantiaid yn dal 26 gweddgyfair o dir (Ll.G.C. 10118E Cofr. 1); mae gweddgyfair oddeutu 120 erw o dir r. Mae tystiolaeth mewn arolwg archeolegol o Fynydd Marros yn awgrymu bod y tir r hwn wedi'i drin o dan system caeau agored neu gaeau stribed ac mae tystiolaeth ddogfennol ddiweddarach yn ategu'r awgrym hwn (Murphy 1988, 31). Mae arolwg o 1595 (Corfforaeth Talacharn) yn cofnodi 14 o denementau yn unig ym Marros. Mae'r un ddogfen yn nodi erbyn hynny bod y system caeau agored wedi'i disodli neu wrthi'n cael ei disodli gan ddeiliadaethau cyfunol o gaeau bach pherthi o'u hamgylch. Mae Thomas (1969) yn dadlau bod anheddiad cnewyllol - pentref Marros, wedi'i ganoli ar Eglwys Lawrens Sant sydd ag elfennau yn dyddio o'r 13eg neu'r 14eg ganrif (Ludlow 1998) - yn mynd law yn llaw 'r system caeau agored. Os yw hynny'n wir, yna yn l pob tebyg mae'r patrwm anheddu modern o ffermydd gwasgaredig yn dyddio o'r 16eg ganrif, pan oedd y system caeau agored yn cael ei thrawsnewid. Gall rhai enwau lleoedd fod yn dystiolaeth o gloddio l-ganoloesol am lo yn ne-orllewin eithaf yr ardal. Adeiladwyd nifer o dai yn yr ardal yn ystod y blynyddoedd diweddar.

Map a atgynhyrchwyd o fap yr OS gyda chaniatad yr Arolwg Ordnans ar ran Rheolwr Llyfrfa Ei Mawrhydi, Hawlfraint y Goron 2001. Cedwir pob hawl. Byddai ei atgynhyrchu heb ganiatad yn torri Hawlfraint y Goron a gall hynny arwain at erlyniad neu achos sifil. Rhif y drwydded: GD272221

Disgrifiad ac elfennau tirlun hanesyddol hanfodol

Gorwedd Marros ar dirlun pantiog o fryniau crwn isel yn amrywio o ran uchder o 40m yn y pen de-orllewinol eithaf i dros 150m yn y canol. Mae'r tirlun hanesyddol yn cynnwys ffermydd gwasgaredig mewn tirlun o gaeau afreolaidd o ran sip o dir pori gwell, yn fach a chanolig o ran maint, ac yn tarddu o'r 16eg ganrif yn l pob tebyg. Caiff caeau eu pennu gan wrychoedd ar wrthgloddiau. Ar ymyl y ffyrdd mae'r gwrychoedd mewn cyflwr da, mewn mannau eraill nid ydynt gystal a thueddant i gael eu hesgeuluso mewn mannau gyda ffensys gwifrau wedi'u hychwanegu atynt neu yn eu disodli, neu maent wedi tyfu'n wyllt. Ychydig o goetir sydd yno. Cafwyd anheddu cnewyllol cyfyngedig o amgylch eglwys Lawrens Sant, a gynrychiolir yn bennaf gan hen dy'r eglwys gynt a'r Ysgol Genedlaethol. Yn gyffredinol, mae'r anheddau yn perthyn i'r 19eg neu'r 20fed ganrif, y rhai hynaf wedi'u hadeiladu o gerrig, y diweddaraf o friciau neu goncrid wedi'i rendro. Mae gan y mwyafrif o ffermydd gyfres o dai allan a adeiladwyd o gerrig yn ogystal ag adeiladau fferm modern mawr. Yn ystod y blynyddoedd diweddar datblygodd rhai ffermwyr y gyfundrefn amaethyddol draddodiadol yn system sy'n seiliedig ar dwristiaeth yn rhannol, gydag adeiladu stablau marchogaeth, cyfleuster saethu colomennod clai a chwrs golff bach.

Mae diffyg amrywiaeth i raddau yn yr archeoleg a gofnodwyd. Cofnodwyd cromlech gylch bosibl, ac mae tystiolaeth o nifer o ddarnau o dir amgaedig amddiffynedig o'r Oes Haearn, ar ffurf nodweddion cloddweithiau a/neu olion cnydau. Mae aneddiad(au) canoloesol o amrywiol ffurfiau wedi'u dogfennu gan gynnwys eglwys Lawrens Sant ym Marros. Mae safle goleufa bosibl yn bresennol, ac mae carreg derfyn o bosibl yn nodi'r ffin Sir Benfro yn Waters Edge, ond mae safleoedd l-ganoloesol yn bennaf ar ffurf ffermydd, bythynnod a phontydd, ond maent yn cynnwys mwynglawdd posibl a safle odyn bosibl.

Mae Eglwys Lawrens Sant, ag elfennau canoloesol, wedi'i rhestru ar Radd II ac mae'n gysylltiedig hen dy'r eglwys gynt a'r Ysgol Genedlaethol. Nid oes un o'r adeiladau eraill yn nodweddiadol; maent i gyd wedi'u hadeiladu o gerrig thoeau llechi.

Mae Marros o fewn ffiniau pendant gan fod rhostir Mynydd Marros yn ffinio 'i ffermdir amgaedig i'r gogledd a'r dwyrain, y llethr arfordirol serth a'r mr i'r de, a choetir coniffer a chollddail i'r gorllewin.

 

 

 

 

[cliciwch am rhestr y pynciau os nad yw'n bresennol]