Cartref > Tirweddau Hanesyddol > Bae Caerfyrddin Aber Afonydd Taf a Thywi >

 

WAUN BAGLAM

CYFEIRNOD GRID: SN 435037
ARDAL MEWN HECTARAU: 359.40

Cefndir Hanesyddol
Yn rhan o Faenor Ganoloesol Pen-bre gynt, mae hon yn ardal o diroedd amgaeŽdig unionlin sy'n deillio o hen gaeau hirgul gynt. Mae rhai i'w gweld fel caeau hirgul ar fap degwm Pen-bre ym 1841, ond roedd y broses amgŠu yn fwy datblygedig nag mewn ardaloedd eraill. Dechreuodd yn yr 17eg ganrif o bosibl, cyn yr adferwyd Mignen Pinged, a ddigwyddodd o'r 18fed ganrif ymlaen. Gall Cilrhedyn fod yn safle anheddiad Canoloesol a gall Fferm y Berth fod yn ddeiliadaeth 'Tir y Bearth', a oedd ym meddiant rhydd-ddaliad Thomas Jenkin John ap John, o Arglwyddiaeth Cyd-weli, ym 1609 (Rees 1953, 204). Mae tystiolaeth o enwau lleoedd yn awgrymu bod o leiaf rhan o'r ardal yn cael ei rheoli fel planhigfa ‘l-ganoloesol. Ar ddechrau'r 18fed ganrif lledaenodd cynhyrchu glo i'r ardal o'i gnewyllyn o byllau cynnar o amgylch Trimsaran a Moat, a chofnodwyd pyllau yn Waun Baglam ei hun (Ludlow 1999, 24). Ychydig o ddatblygu tai a fu yn yr 20fed ganrif ond erbyn hyn lleolir fferm ddofednod o ddiwedd yr 20fed ganrif mewn rhan sylweddol o'r ardal.

Map a atgynhyrchwyd o fap yr OS gyda chaniatad yr Arolwg Ordnans ar ran Rheolwr Llyfrfa Ei Mawrhydi, © Hawlfraint y Goron 2001. Cedwir pob hawl. Byddai ei atgynhyrchu heb ganiatad yn torri Hawlfraint y Goron a gall hynny arwain at erlyniad neu achos sifil. Rhif y drwydded: GD272221

Disgrifiad ac elfennau tirlun hanesyddol hanfodol
Mae'r ardal yn ddarnau amgaeŽdig o dir unionlin, afreolaidd o ran eu si‚p a chanolig eu maint, gan ogwyddo tuag i lawr ar y cyfan tua'r gogledd-orllewin, o 120 m i 20 m, gan gynrychioli hen gaeau hirgul a oedd yn amgaeŽdig o'r 17eg ganrif hyd ddechrau'r 19eg ganrif. Gwrychoedd ar wrthgloddiau yw'r terfynau, sydd wedi tyfu'n wyllt yn gyffredinol ac yn amgŠu tir pori heb ei wella gan fwyaf. Ceir pocedi sylweddol o goetir collddail yn arbennig o amgylch ffermydd y Wern a'r Berth, ac mae gan rai wrychoedd a esgeuluswyd goed nodweddiadol sy'n rhoi ymddangosiad coediog i'r tirlun; mae coetir o'r fath, fodd bynnag, yn eilradd i gyd yn Űl pob tebyg. Nodweddir yr anheddu gan ffermydd ar wasgar ac ymddengys bod eu hadeiladau yn perthyn yn bennaf i'r 19eg a'r 20fed ganrif, ond mae'n bosibl bod gan Fferm y Berth wreiddiau yn yr 17eg ganrif (Rees 1953, 204), ac mae morffoleg Waun Baglam/Tyllwyd a Bryn-dias yn awgrymu eu bod o bosibl wedi datblygu fel aneddiadau sgwatwyr ar ymyl Tir Comin Waun Baglan (Ardal 176) yn y 18fed a dechrau'r 19eg ganrif.

Mae'r archeoleg a gofnodwyd yn cynnwys maen hir o'r Oes Efydd i'r de-orllewin o'r ardal, cromlech gron o'r Oes Efydd o bosibl ac anheddiad wedi'i amddiffyn o'r Oes Haearn. Mae tystiolaeth ffisegol o byllau a mwyngloddiau glo o ddechrau'r 18fed ganrif ymlaen.

Mae'r adeiladau o fewn yr ardal hon yn ffermydd gan fwyaf sy'n perthyn i ddiwedd y 19eg a'r 20fed ganrif ar y cyfan, ac maent o gerrig ‚ thoeau llechi, a cheir bythynnod o'r 19eg ganrif a thai eraill ar wasgar, a datblygiad preswyl bach gwasgaredig o ddiwedd yr 20fed ganrif. Mae'r ffermdai yn fach, yn ddeulawr a thair ffenestr fae ganddynt, yn y traddodiad brodorol, ac mae hen adeiladau fferm lle maent yn bodoli yn fach, yn aml yn un rhes yn unig ac wedi'u hadeiladu o gerrig neu friciau. Mae'r bythynnod wedi'u hadeiladu o gerrig.

Mae hon yn ardal tirlun hanesyddol cymharol hynod sy'n cyferbynnu ‚ llechwedd Mynydd Pen-bre a'r Tir a amgaŽewyd gan y Senedd i'r de a'r dwyrain. Mae'r terfyn ‚'r ardal i'r gogledd a'r gorllewin yn llai pendant, ond mae amlinellau'r caeau hirgul gynt mewn gwell cyflwr nag yn yr ardal honno.

 

 

 

[cliciwch am rhestr y pynciau os nad yw'n bresennol]