Cartref >

Archwiliad Llongddrilliad Llechi yn Ynyslas

Rhwng y 6ed a'r 13ed o Fedi 2014, bydd yr Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed a'r Nautical Archaeology Society yn archwilio llongddrylliad sy'n erydu o lannau'r Afon Leri.

Mae yna dri llongddrylliad yn yr un ardal, o gymharol siap a faint.  Yn fwy na thebyg roeddynt wedi eu adeiladu yn lleol ac allynt wedi ffyrfio rhan o'r llynges cario llechi o Derwenlas.  Credwn eu fod wedi eu hollti yn bwriadol, ble maent yn gorwedd heddi i farcio'r agoriad i mewn i'r afon Leri ar gyfer morwyr eraill.  All hyn fod wedi digwydd rhywbryd ogwypas 1868 ar ol i'r rheilffordd newid sut cafodd llechi eu cludo.  Cafodd pwysigrwydd y dri llongddrylliad eu adnabod ym 2012 pan gafwyd eu dynodi gyda'i gilydd ar y Gofrestr Henebion.

Mae'r llongddrylliad yn difetha drwy'r effeithiau erydu arno, yn enwedig ar ol stormydd y Gaeaf yn 2013-2014.

Bwriadwn i cloddio yn rhannol y pen orllewinol o'r llongddrylliad (sef y pen blaen), i darganfod beth sy'n parhau o dan y ddaear, ar gyfer creu record o'r olion ac i cynllunio am rheoli'r heneb yn y dyfodol.  Mae'r gwaith yn arbrofiadol ac fe fyddwn yn datblygu methodoleg I'w ddefnyddio yn ystod gwaith cloddio â recordio yn y dyfodol ar y safle.

Mae'r gwaith yn cael ei ariannu gan Cadw gyda chefnogaeth Cyfoeth Naturiol Cymru.

Dydd 1 Dydd Sadwrn 6 Medi 2014

Dim gwaith cloddio heddiw, ond ymweliad frys i'r safle i edrych ar y llanw, dod o hyd i leoliad y ffos ac ymweld â'r ganolfan Warchodfa Natur i godi bwrdd gwybodaeth fechan. Wedyn, noson dawel yn sefydlu ein pencadlys yn y Borth.


Y safle cyn i'r cloddiad gychwyn


Machlud Haul o'r pencadlys

Dydd 2 Dydd Sul 7 Medi 2014

Bu Alice a Rhod yn ymuno gyda ni yn y pencadlys. Yna i'r safle ac mae'r cloddio yn cychwyn.

Mae'r ardal y safle yn fwdlyd a llithrig ar yr wyneb, ond mae'r llifwaddodion aberol a thywod yn hawdd i dorri trwyddo. Nid yw'n cymryd yn hir i sylweddoli fod y pridd yn drwm, felly erbyn diwedd y dydd mae gennym domen fawr o rwbel, ffos fechan a breichiau blinedig iawn. Yn anffodus, nid ydym wedi datgelu unrhyw olion o'r llongddrylliad heddiw - felly mae'n gorwedd yn ddyfnach yn y mwd. Mae diwrnod arall o waith caled yn ein aros yfory. Ni allwn achwyn beth bynnag. Mae lleoliad y safle yn hardd, mae'r tywydd yn wych ac rydym hefyd wedi gweld arddangosfa o ddeifio gan weilch.


Cyflyrau mwdlyd


Ffos y safle ar ddiwedd y dydd yn edrych tuag at y dwyrain ar hyd yr afon Dyfi

Dydd 3 - Dydd Llun 8 Medi

Fe ymunodd Ian Cundy o'r Nautical Archaeological Society â ni bore 'ma.

Jobyn cyntaf, cael gwared o'r dwr allan o'r ffos.

Yr ail jobyn, gwaith technegol iawn - gwthio drwy'r llifwaddodion i benderfynu dyfnder y prennau.

Does ddim un sôn o unrhyw goed tu fewn ein ffos. Rydym yn symud i'r de a dechrau dod o hyd iddynt wedi eu claddu yn eithaf ddwfn tua 1m o ddiwedd y ffos.

Yna fe wnaethom benderfynu ar amlinelliad y llongddrylliad. Mae tua 4m yn fyrrach nag oeddem yn rhagweld. Mae ein ffos wedi colli'r cwch (ho ho).

Fe wnaeth Alice, Rhod a fy hunan dreulio gweddill y diwrnod yn ail-lenwi'r ffos a wnaethom gloddio ddoe, gydar pridd dwywaith mor drwm oherwydd pwysau'r ddwr.

Yn ôl i'r dechrau!


Cael gwared o'r dwr o'n pwll nofio


Y ffos wedi ei hail-lenwi. Ni fyddech a unrhyw syniad ein bod wedi cloddio yno!

Dydd 4 - 9 Medi 2014

Fe ymunodd Sue Barker o'r Nautical Archaeological Society â ni heddiw.

Cynhaliodd Ian a Sue arolwg o ymyl presennol sianel yr afon i fonitro cyfradd erydiad y banc o amgylch y llongddrylliad. Mae'n ymddangos ei fod yn erydu ar raddfa o tua 0.4m y flwyddyn, ond mae'n fwy mewn rhai ardaloedd gan fod sgwrio yn digwydd ar bob ochr i'r cwch. Yn ddiweddarach yn y dydd fe wnaethynt ymgymryd ag ymarfer treiddgar dros yr ail o'r tri longddrylliad. Roedd hyn yn dangos ei fod yn gorwedd mewn ddyfnder bas o dan y llifwaddodion ac efallai ei fod y dec yn dal i fod yn gymharol gyfan. Cawsom gyfarfod safle gyda Cadw, CBHC a NRW i drafod y cynnydd a syniadau cychwynnol ar gyfer strategaethau cofnodi a rheoli y llongddrylliad yn y dyfodol.

Fe wnaeth Alice a Rhod gloddio ffos llai o faint dros yr ardal lle rydym yn meddwl mae pen blaen y cwch. Yn ffodus fe wnaeth y ffos yma gadarnhau presenoldeb pren. Mae'n debyg taw y stempost, ffedog a'r stemson yw'r pren sydd yn arddangos. Rydym hefyd wedi cofnodi proffil mesuredig ar draws y rhan claddedig o'r cwch. Gan fod y gwaith hwn yn llwyddiannus fe fyddwn ei wneud eto ar draws ei led a hyd yfory. Yn dilyn ymarfer cofnodi cyflym yn hwyr yn y prynhawn rydym wedi ail-lenwi y ffos dros y pen blaen mewn amser prin i guro'r llanw ac i adael y safle yn ddiogel ac mewn amser i ddal y fan hufen iâ cyn iddi adael y traeth.


Alice a Rhod yn cloddio'r ffos newydd gyda Sue ac Ian yn cofnodi ymyl y sianel


Y ffos dros pen blaen y llong yn dangos y stempost a phren arall


'Selfie' hufen iâ

Dydd 5 - Dydd Mercher 10 Medi

Ymunodd Hubert o YAD â ni heddiw i wneud arolwg o'r safle. Rydym wedi arolygi gymaint o bren y llongddrylliad sydd yn amddangos ag y gallem heb beryglu niweidio'r cwch neu wrth gwrs syrthio i fewn i'r Afon Leri!

Mae Alice a Rhod wedi cofnodi mwy o broffiliau ddyfnderoedd pren y cwch ac yna fe ddechreuom arolwg ffotograffaidd mwy manwl o'r llongddrylliad a'r gwrthrychau tu fewn iddo.

Mae Ian a Sue wedi cwblhau arolwg treiddgar o longddrylliad 2, ac wedi cadarnhau ei faint. Mae hyn wedi dangos mai hwn oedd y lleiaf o'r tri safle llongddrylliad, er mae'n edrych yn amlwg i fod yn y cyflwr gorau.

Mae Hubert a fy hunan hefyd wedi arolygi cymaint ag y gallem o'r ddau safle llongddrylliad arall ac yna wedi lleoli popeth mewn perthynas â nodweddion a gofnodwyd ar fapiau Arolwg Ordnans. Nid yw mor hawdd ag y mae'n swnio am fod y llongddrylliadau yn gorwedd mor bell o unrhyw nodweddion! Diwrnod llwyddiannus iawn.


Arolygi a nodi proffeiliau


Olion bwced yn y llongddrilliad

Dydd 6 - Dydd Iau 11 Medi

Tipyn o gyffro ychwanegol heddiw wrth i ni gofnodi darn posibl o ordnans ar lan Afon Leri.

Mae hyn wedi ein rhwystro rhag gwneud unrhyw rhagor o waith ar y llongddrylliad canol tra bod y gwrthrych hyn yn cael ei drin.

Treuliwyd y diwrnod yn gweithio ar safle y prif llongddrylliad, yn cofnodi yn fwy manwl rhai o'r nodweddion a gwrthrychau ar ei wyneb, gan gynnwys y bwced a rhannau o focs bach pren. Rydym wedi dod o hyd i ddarn byr o raff o dan y bwced sydd mewn cyflwr da iawn.


Ian a fy hun yn dangos y darn posibl o ordnans i'r Gwylwyr Glannau o Borth


Y bwced ar ôl cael ei lanhau

Dydd 7 - Dydd Gwener 12 Medi

Fe wariwyd rhan fwyaf o heddiw yn aros i'r safle gael ei wneud yn ddiogel gan y Sgwad Gwaredu Bom y Llynges Frenhinol.

Roeddem wedi dweud wrthynt fod yna ddarn o waith metel ar y llongddrylliad a oedd hefyd yn edrych yn amheus. Roeddynt yn gallu cadarnhau ei fod hefyd yn ddarn o ordnans a byddai angen ei wneud yn ddiogel gyda ffrwydrad dan reolaeth. Ar y pwynt hwn fe dechreuais fod ychydig yn nerfus, yn rhannol am ein bod wedi gweithio wrth ymyl y gwrthrych drwy'r wythnos, ond hefyd gan fy mod yn poeni efallai ein gweithred terfynol ar y safle byddai ffrwydro y llongddrylliad! Am tua 5yp fe wnaeth ffrwydrad dan reolaeth ddelio gyda'r gwrthrychau, ac roeddem i gyd yn synnu pa mor uchel oedd y frwydrad (ni chaniateir tynnu lluniau...) Yn ffodus yr oeddynt wedi gosod yr holl wrthrychau mewn ardal ddiogel i ffwrdd oddi wrth y safleoedd llongddrylliad.

Ar ôl clirio, cawsom ganiatad i fynd yn ôl at y llongddrylliad, er ein bod yn gwneud hyn braidd yn nerfus i ddechrau. Roeddem yn cymryd rhai lluniau terfynol o'r holl llongddrylliadau, ond ni wnaethom rhagor o gloddio, rhag ofn.

Yn gyfangwbl mae'r wythnos wedi bod yn llwyddiant, er nid i ni lwyddo ddod o hyd i blât enw y llong ac felly cadarnhau ble y cafodd ei wneud, rydym wedi gallu pennu ar ei lled a hyd oroesol a sefydlu ei bod yn cario llechi ar fwrdd o'r ychydig ddarnau a ffeindiwyd yng nghorff y llong.

Rydym wedi symud a storio gweddillion y bwced pren a darnau o'r blwch bach pren dros dro. Byddai'r ddau ohonynt wedi cael eu golchi i ffwrdd cyn diwedd y flwyddyn. Gall y wybodaeth gael ei ddefnyddio i ddatblygu ffyrdd o ddelio â'r safle yn y dyfodol a pennu ar llwyddiant neu methiant rhai o'n methodolegau cofnodi. Drwy'r NAS ac ein harolwg rydym wedi sefydlu maint y rhannau sydd wedi goroesi o'r llongddrylliad ganol. Er mae hon yw'r lleiaf, mae'n ymddangos i fod yn y cyflwr gorau. Drwy'r gwybodaeth yr ydym yn ei roi yng Nghanolfan Ymwelwyr y Gwarchodfa Natur a siarad ag aelodau o'r cyhoedd yr ydym wedi gwneud mwy o bobl yn ymwybodol o'r safleoedd hefyd. Ac wrth gwrs, rydym wedi llwyddo i gael rhywfaint o ordnans wedi ei wneud yn ddiogel heb niweidio'r safleoedd llongddrylliadau!

 


Y prennau o'r llongddrilliad gogleddol sydd yn arddangos


Golwg olaf ar y llongddrilliad


Ffarwel i'r safle am y tro

 

 

 

[click for navigation menu if not present]

[cliciwch am rhestr y pynciau os nad yw'n bresennol]