Cartref > Tirweddau Hanesyddol >

 

Ucheldir Ceredigion

Uwchdir Ceredigion, sy'n 468 o gilometrau sgwr, yw'r dirwedd fwyaf ar y Gofrestr o Dirweddau o Ddiddordeb Hanesyddol Arbennig yng Nghymru. Bu i brosiect i adnabod nodweddion y dirwedd hanesyddol ym 1998-99 adnabod, disgrifio a thynnu lluniau o 132 o fannau nodweddion tirwedd hanesyddol o fewn tiriogaeth y gofrestr honno. Mae nifer fawr y mannau hynny'n adlewyrchu nid yn unig hyd a lled y dirwedd ond hefyd ei natur dra amrywiol. Mae'n amrywio o ddarnau mawr o weundir uchel ac agored a nodweddir gan henebion angladdol a defodol cynhanesyddol, ambell fferm uwchdir, mwyngloddiau plwm a niferoedd mawr o aneddiadau anghyfannedd o'r cyfnod canoloesol a chyfnodau diweddarach, ymlaen i ffermydd, caeau a phentrefi dyffryn Teifi a chymoedd Ystwyth a Rheidol.

Anheddau anghyfannedd yw un o nodweddion hanesyddol mwyaf arbennig tirwedd ymylol yr uwchdir. Ni chodwyd llawer o'r anheddau hynny tan ddiwedd y ddeunawfed ganrif a dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg pan ddaeth codi tai unnos ar dir ymylol yn arfer cyffredin. Gan i'r boblogaeth ddechrau cilio o ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg ymlaen, gadawyd llawer ohonynt yn wag. Er hynny, mae modd, o hyd, i'r patrwm anheddu arbennig a grwyd gan y rhai a gododd y tai unnos gael ei weld yn y cymunedau modern yng Nghwmystwyth, Ystumtuen, Rhos-y-gell a mannau eraill. Datblygodd llawer o'r cymunedau newydd hynny i wasanaethu'r diwydiant mwyngloddio metelau (plwm yn bennaf). Mae mwyngloddiau anghyfannedd a thomenni sbwriel y diwydiant hwnnw'n elfen amlwg yn y dirwedd hanesyddol, ac mae mwyngloddiau Cwmystwyth yn enghraifft arbennig o gyfarwydd a thrawiadol. Yn ogystal chynnwys ffermydd a phentrefi, mae lloriau'r cymoedd a'r tir isel yn cynnwys elfennau fel y dirwedd ddymunol o'r ddeunawfed ganrif a'r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn yr Hafod, ym mhlasty, parc ac ystd Trawsgoed, ac yn abaty adfeiliedig Ystrad Fflur.

Cyswllt Prosiect: Ken Murphy

Cafodd y prosiect gymorth grant gan Cadw: Welsh Historic Monuments

 

 

[cliciwch am rhestr y pynciau os nad yw'n bresennol]