Abaty Hendy-gwyn oedd prif dþ'r Sistersiaid yng Nghymru. Fe'i sefydlwyd ym 1143 gan symud i'r safle presennol ym 1151. Daeth yn fam i lawer o chwaer eglwysi yng Nghymru ac Iwerddon trwy gydol y 12fed ganrif a'r 13eg ganrif. Fodd bynnag, y mae hefyd yn un o safleoedd 'coll' Cymru, gan mai'r cwbl sydd ar ôl o'r olion uwchlaw'r ddaear yw ychydig o waliau sydd wedi'u hymgorffori i fod yn rhan o'r ardd ôl-ganoloesol. Mae'r llynnoedd, y ffosydd, a nodweddion dðr eraill ynghyd â llwyfannau adeiladu yn bwysicach gan mai'r rhain a ddefnyddid gan yr abaty ac yn ddiweddarach gan y gweithfeydd haearn; y cyfan o'u hôl a welir yn y dirwedd o gwmpas yw clawdd pridd.

Cloddiwyd safle'r abaty yn 1836 ac eto, yn ehangach, o dan oruchwyliaeth Ernest Collier yn ystod y 1920egau pan ddarganfuwyd y rhan fwyaf o gynllun yr eglwys. Cyfarwyddwyd cyfres o brosiectau yn y 1900au gan Archeoleg Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed, ac arweiniodd hyn at lunio cynllun llawr o weddillion yr eglwys. Mae adroddiad ar ganlyniadau'r gwaith yn cael ei baratoi i'w gyhoeddi ar hyn o bryd

Cyswllt prosiect: Ken Murphy