Beddrod Crwn Fan Talsarn 2009-13

Cafodd y beddrod crwn hwn ei wastatau yn y 1990au. Fodd bynnag, dangosodd arolwg geoffisegol yn 2009 fod gweddillion yn debygol o oroesi o dan y tir. Canfuwyd cwpan pigmi a gwaywffon efydd yn y beddrod yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Cloddiad mis Hydref 2010. Ni wnaeth dim o’r twmpath beddrod crwn oroesi. Fodd bynnag, darganfuwyd dau fedd bach iawn a bas iawn. Roedd un o’r rhain wedi’i leinio â cherrig ac yn cynnwys asgwrn wedi’i amlosgi a Chwpan Pigmi. Roedd globylau o efydd wedi cymysgu â’r asgwrn sy’n arwydd bod blaen gwaywffon neu glefydd wedi cael ei osod yn y crochan angladdol gyda’r corff. Roedd wrn mawr a oedd yn cynnwys esgyrn wedi’u hamlosgi yn yr ail fedd wrth ochr Cwpan Pigmi. Symudwyd yr wrn yn gyfan fel y gellir tynnu ei gynnwys yn ofalus yn y labordy ym Mhrifysgol Caerdydd. Mae canlyniadau cychwynol yn dangos bod Cwpan Pigmi arall yn yr wrn mawr gyda’r esgyrn wedi’u hamlosgi. Oherwydd pwysigrwydd y safle a’r arteffactau sydd wedi cadw’n dda yn rhyfeddol, gobeithir y gellir cloddio mwy yn ystod 2011.

Yn 2011, cynhaliwyd cloddiad dros dair wythnos i ymchwilio ymhellach i weddillion y domen gladdu, yn benodol i ddisgrifio’r nodweddion a nodir yn yr arolwg geoffisegol ac i adennill unrhyw arteffactau pellach sydd wedi’u cynnwys mewn beddau corfflosgiadau ychwanegol tybiedig. Cafwyd dealltwriaeth well o gymeriad y safle, a bu’r cloddio’n ddigonol i gyfiawnhau dadgofrestru’r gofeb flaenorol. Ynghyd ag amrywiaeth o nodweddion toredig, adferwyd nifer o botiau cyfan o dri bedd. Codwyd y llestri’n gyfan ar gyfer gwaith cloddio a chadwraeth mewn labordy. Caiff dadansoddiad o’r holl ddeunydd a adferwyd ei gynnal yn 2012.

Hoffem ddiolch i Mr a Mrs Wright am ganiatau i ni gloddio ar eu tir. Rhoddwyd grant gan Cadw i’r cloddiad yma.

Dangosodd dadansoddiad ôl-gloddiad yn 2012-13 fod y corfflosgiadau a phwll yn cynnwys dwy ‘astell' fer o bren golosgedig yn dyddio o rhwng 2050 a 1740 CC. Roedd pwll arall a oedd yn dyddio o 3600 i 3525 CC yn cynnwys darn o gwarts grisial, cwarts llosg a sawl darn o grochenwaith a all ddyddio o'r cyfnod Neolithig cynnar .

Mae'r nodweddion datgloddedig, y geoffiseg a'r casgliad o esgyrn llosgedig yn awgrymu mynwent fechan ar gyfer grwp ceraint wedi'i hamgáu mewn carnedd gylchog o'r cyfnod Neolithig neu'r Oes Efydd, â chrug crwn wedi'i adeiladu ar ei phen. Mae pyllau bach wedi'u llenwi â golosg sy'n dyddio o 1415 i 1270 CC a 1050 i 895 CC, yn awgrymu bod y safle wedi'i ddefnyddio'n hwyrach yn yr Oes Efydd.

Un o’r claddedigaethau a gloddiwyd yn 2011, yn dangos esgyrn a amlosgwyd ac wrn wedi torri

Arolwg geoffisegol o’r beddrod crwn

Un o Gwpanau Pigmi yr Oes Efydd o'r safle cloddio

Cwpanau Pigmi y Fan ar ol cael eu glanhau yn y labordy
Llun: Phil Parkes, Prifysgol Caerdydd

Adroddiad Arolwg Terfynnol Geoffisegol Fan (mewn ffurf PDF, yn agored mewn ffenestr newydd)

Adroddaid dros-dro cloddiad asesu Fan 2010 (mewn ffurf PDF, yn agored mewn ffenestr newydd)

Adroddiad dros-dro Beddrod Crwn Fan 2011 (mewn ffurf PDF, yn agored mewn ffenestr newydd)

Dyddiadur Cloddio Beddrod Crwn Fan 2010

Dyddiadur Cloddio Beddrod Crwn Fan 2011

Cyswllt y Prosiect: Phil Poucher