Cartref > Tirweddau Hanesyddol > Bae Caerfyrddin Aber Afonydd Taf a Thywi >

 

MYNYDD MARROS

CYFEIRNOD GRID: SN 217088
ARDAL MEWN HECTARAU: 309.00

Cefndir Hanesyddol
Dangosodd arolwg archeolegol fod yr ardal hon, a oedd yn rhan o ddemn Arglwyddiaeth Talacharn ac a oedd o dan ddeliadaeth faenoraidd, yn cael ei thrin yn ystod yr Oesoedd Canol fel system caeau agored a oedd yn gysylltiedig ag anheddiad bach. Fodd bynnag, erbyn 1595, a hyd yn oed yn gynharach na hynny o bosibl, roedd yr ardal o dan gyfundrefn o dir pori garw neu rostir - 'Mynydd' (Corfforaeth Talacharn) - ac roedd yr anheddiad wedi'i adael yn wag (Murphy 1998). Yn y cyfnod l-ganoloesol, yn l pob tebyg mor ddiweddar diwedd y 18fed neu ar ddechrau'r 19eg ganrif, codwyd nifer o dyddynnod - Merrimans Gate, Thorning Pit a Chiliau-coch - allan o'r rhostir (Map degwm Marros, tua 1840). Roedd nifer o gaeau bach yn amgylchynu pob un o fythynnod cerrig y deiliadaethau hyn. Cefnwyd ar yr aneddiadau hyn erbyn diwedd y 19eg ganrif. Ar l yr Ail Ryfel Byd sefydlwyd planhigfa gonifferau ar draws rhan orllewinol Mynydd Marros, ac yn y 1980au dileewyd llawer o'r dystiolaeth o system caeau agored yr Oesoedd Canol pan gafodd y tir ei wella. Ar l gwella'r tir adeiladwyd nifer o ffermydd.

Map a atgynhyrchwyd o fap yr OS gyda chaniatad yr Arolwg Ordnans ar ran Rheolwr Llyfrfa Ei Mawrhydi, Hawlfraint y Goron 2001. Cedwir pob hawl. Byddai ei atgynhyrchu heb ganiatad yn torri Hawlfraint y Goron a gall hynny arwain at erlyniad neu achos sifil. Rhif y drwydded: GD272221

Disgrifiad ac elfennau tirlun hanesyddol hanfodol
Mae'r hen dirlun amaethyddol hwn yn gorwedd ar draws crib a thros lechweddau bryn crwn sy'n wynebu tua'r gogledd a'r dwyrain ac yn amrywio o ran uchder rhwng 70m a 145m. Mae'r rhan helaethaf o'r ardal yn cynnwys rhostir o redyn ac eithin, er bod planhigfa goniffer drwchus wedi'i phlannu yn y pen gorllewinol, a gwnaed llawer o welliannau diweddar ar yr ochr ddwyreiniol. Mae'r gwelliant hwn yn cynnwys sefydlu nifer o ffermydd, rai ohonynt gydag adeiladau amaethyddol sylweddol, yn gyflawn systemau newydd o lwybrau a systemau caeau. Mae'r ffermydd yn amrywio o adeiladau dros dro i dai modern sylweddol. Ar gyrion gogleddol y Mynydd mae'r rhostir wedi'i droi yn dir pori gwell a'i rannu gan ffensys gwifrau. Gorwedd terfynau isel system gaeau ganoloesol ar y rhostir ac islaw'r goedwig.

Mae safleoedd archeolegol o fewn yr ardal yn nodweddiadol o dirluniau rhostir ac yn cynnwys safleoedd posibl maen hir o'r Oes Efydd, cromlechi crwn a chromlechi cylch, a safle anheddiad cynhanesyddol posibl. Cysylltir safleoedd Canoloesol ac l-ganoloesol yn bennaf 'r tirlun amaethyddol creiriol ac maent yn cynnwys bythynnod a ffermydd gwag, cefnen a rhych, a systemau caeau l-ganoloesol. Mae yma hefyd safle cwrdd Morafaidd.

Nid yw un o'r adeiladau yn nodweddiadol.

Mae Mynydd Marros yn dirlun hynod hyd yn oed ar l ystyried gwelliant diweddar i'r tir. Mae tir amgaedig o ansawdd uchel yn ffin iddo i'r de ac i'r gogledd. Dim ond i'r de-ddwyrain lle mae'r Mynydd yn ffinio llethr arfordirol a dyffryn serth Morfa Bychan y ceir anhawster i bennu ffin bendant.

 

 

 

 

[cliciwch am rhestr y pynciau os nad yw'n bresennol]